Ik woonde al een hele tijd op dit kleine eiland toen ik door een vriendin mee werd genomen op een wandeling door het dorp. Zij wees me op de verschillende “wijken”die in het verleden bestonden, ieder met een eigen naam, maar vaak ook vernoemd naar de nationaliteit die er toen woonde.

Zo zijn achter de oude marktplaats, de Agora, nog steeds sporen te vinden van de Franse wijk die zich daar vroeger bevond. Op de heuvel, vlakbij het rode kasteel, lag de Turkse wijk. Het Turkse deel van de bevolking werd in 1923 “uitgeruild” tegen de Grieken die destijds in Kleinazië woonden. Een tragedie die zich door heel Griekenland afspeelde aan het einde van de Grote Oorlog tussen Turkije en Griekenland. In dat jaar kwam in Turkije Kemal Atatürk aan de macht.

De Turkse wijk op Kastellorizo strekte zich uit van de top van de heuvel tot aan de moskee aan de haven. De moskee bestaat nog steeds, maar heeft als gebedshuis geen functie meer. Het is gerenoveerd en dient nu als museum.

Als je vanaf Horafia, het deel van het dorp met de grootste dichtheid aan kerken, het pad volgt de heuvel op richting het rode kasteel, dan kom je eerst bij de restanten van de molen en de Turkse school. Een tiental meters verder stuit je op de hamam. Een aantal jaren geleden is de hamam onder leiding van twee architecten volledig gerestaureerd met privé gelden. Beiden Griekse architecten hebben de bevoegdheid om historische gebouwen te renoveren, een van hen is bij meerdere projecten op het eiland betrokken geweest. In Griekenland, met zijn veelheid aan monumenten, is een dergelijke bevoegdheid verre van een overbodige luxe, maar bittere noodzaak.

Doel van de renovatie was om er een ´”levend monument” van de maken. Dus niet alleen het gebouw in oude glorie herstellen, maar ook het badhuis weer operationeel maken. Helaas, is tot de dag van vandaag alleen het eerste deel van de missie geslaagd. Nog maar al te vaak worden molens, badhuizen en olijfpersen gezien als een “gewoon” monument, iets waar je naar gaat kijken. Het gebouw op zich wordt gerestaureerd, machinerieën en gereedschappen worden er tentoongesteld als in een museum. Zonde eigenlijk, want je zou het ook weer terug in gebruik kunnen nemen. In onze hamam is het gehele water- en stoomsysteem hiervoor al in gereedheid gebracht. Griekenland telt in totaal 78 Ottomaanse badhuizen. Veertien daarvan zijn volledig gerenoveerd en gerestaureerd, maar slechts één is operationeel. Hopelijk gaat dat voor onze hamam ook nog een keertje lukken.

Het is niet precies te achterhalen wanneer de hamam precies is gebouwd. Ergens tijdens de Ottomaanse tijd, dus “ergens” tussen 1522 tot 1912. De Kastellorizo hamam is een van de kleinste uitvoeringen en omdat alle gegevens ontbraken en door verval zaken als waterleidingen niet meer waren te achterhalen, moesten de twee begeleidende architecten hun kennis halen in landen waar de hamam nog steeds onderdeel van het dagelijks leven vormt. Bij kennis moet je denken aan de aan- en afvoer van stoom, rook en water.

Onduidelijk was ook hoe lang de hamam al in onbruik was. Het Turkse deel van de bevolking was al sinds begin jaren twintig van de vorige eeuw niet meer op het eiland. Onbekend is of de Grieken er ook gebruik van maakten. In de tussentijd was het eiland onder Italiaans bezetting, heeft er een oorlog gewoed, is het eiland korte tijd onbewoond geweest en liepen vanaf de jaren zeventig ook toeristen over het eiland. Kortom, menigeen had zijn artistieke kunsten op de binnenkant van de hamam losgelaten, het stond vol graffiti. Voor het renovatieproces leverde het een wetenschappelijke hobbel op. Even met de kwast erover was geen optie. In plaats daarvan kwam een team specialisten. Zij hebben de graffiti uitgebreid gefotografeerd en gedocumenteerd, de graffiti bleek te zijn aangebracht tijdens de Italiaanse overheersing. Kastellorizo was Italiaans grondgebied tussen de beide Wereldoorlogen. Uiteindelijk ging de witkwast er alsnog overheen.

De koepel van de hamam is een verhaal apart, deze ziet er namelijk uit als gatenkaas. Elk gat is afgedekt met een glazen koepeltje en zorgt er zo voor voldoende natuurlijke lichtinval in de verder raamloze hamam. Van deze koepeltjes maakte de bekende Braziliaanse kunstenares Lucia Koch ingenieus gebruik voor een tijdelijke lichtinstallatie. De installatie maakte deel uit een kunstprogramma voor bewoners en toeristen op het eiland, maar het was ook haar deelname aan de Art Biënnale of Constantinople (Istanboel) in 2015. Het resultaat was niet alleen feeëriek maar ook emotioneel, vooral voor degenen die ten tijde van de lichtshow in de hamam waren.

Laten we hopen dat de hamam snel het laatste zetje krijgt en het weer in gebruik wordt genomen. Het zou een kleine link vormen tussen heden en verleden in een nog steeds bruisende gemeenschap.

Τα λέμε,

Elma